§ 24 тірі ағзалардағы электр үдерістері
Тірі ағзалардағы электр үдерісі қалай жүреді?
Тірі ағзалардағы электр үдерістері – бұл жасушалар мен тіндердегі иондардың (зарядталған бөлшектердің) қозғалысы нәтижесінде пайда болатын электрлік құбылыстар. Мұндай үдерістер тірі ағзалардың маңызды қызметтерін реттеуге қатысады. Электр үдерістерінің негізгі мысалдарына мыналар жатады: жүйке импульстарының берілуі, жүрек жұмысы, бұлшықет жұмысы, сезім мүшелері.
Электрорецепторлар – бұл кейбір жануарлардың денесінде орналасқан арнайы сезім мүшелері, олар сыртқы ортадағы электр өрістерін қабылдап, сезе алады.
Не істейді?
Электрорецепторлар суда немесе ауада болатын өте әлсіз электр өрістерін анықтайды.
Бұл оларды қоректік заттарды табуға, жыртқыштардан қорғануға және басқа даралармен байланысуға көмектеседі.
Бұл оларды қоректік заттарды табуға, жыртқыштардан қорғануға және басқа даралармен байланысуға көмектеседі.
Қайда болады?
Көбінесе балықтарда (мысалы, акула, скат, электрлі балықтар) және кейбір амфибияларда болады.
Түрлері
Пассивті электрорецепция: тек сыртқы электр өрістерін сезеді (акулалар).
Белсенді электрорецепция: жануардың өзі электр өрісін шығарады және оның өзгерісін сезеді (электрлі балықтар).
Белсенді электрорецепция: жануардың өзі электр өрісін шығарады және оның өзгерісін сезеді (электрлі балықтар).
Ерекшелігі
Акулалардағы Лоренцини сауыттары – электрорецепторлардың ең белгілі түрі. Олар судың ішінде тірі организмдердің туғызған әлсіз биоэлектрлік өрістерін сезеді.
Эволюцияда электрлік мүшелер үнемі су ортасында тіршілік еткен омыртқалы жануарларда ең жақсы дамыған. Өйткен су ортасы ауа немесе топырақ ортасынан айырмашылығы электр тогын жақсы өткізеді.
Бүйір сызығы - балықтардың арнайы сезім мүшесі. Ол тіпті соқыр балыққа да қорегін табуға көмектеседі. Себебі ол су қысымының өзгеруін қабылдайды. Жүзіп жүрген "қорегі" қозғалған кезде оның қозғалысынан тарайтын толқын бүйір сызығының рецепторлары арқылы тіркеледі.
Төмендегі мәлімдемелердің дұрыс немесе қате екенін белгілеңіз:
- Мембрана потенциалы барлық жасушаларда бірдей.
- Әрекет потенциалы тек жүйке жасушаларында болады.
- Бұлшықет жиырылуы да электрлік сигналмен басталады.
- Синапста электр сигналдары әрқашан тікелей беріледі.
Жауабы
1–❌, 2–❌, 3–✔️, 4–❌
Үйге тапсырма: Мәтінді оқу, негізгі тұжырымдар мен жаңа ұғымдарды жаттау.
