29-Тақырып. Бөліп шығарудың маңызы
Өсімдіктерде арнайы бөлу мүшелері жоқ. Бұл қызметті жапырақтар мен қылқандар атқарады, кейін олар түсіп калады. Жануарларда газ алмасу тыныс алу өнімдері ағзадан өкпе арқылы шығарылады. Ал зат алмасудың сүйық өнімдері бүйрек және тері арқылы шығады. Ағзада зиянды заттарды залалсыздандыруда бауыр маңызды рөл атқарады.
Өсімдіктер мен жануарларда зиянды заттар қалдықтар не шлактар түзіледі. Барлық шлак ағза үшін зиян. Егер олар жасушада, ұлпада немесе мүшелерде жиналатын болса, ағзаның өздігінен улану үдерісі жүреді. Сондықтан ағза олардан тезірек тазаруға ұмтылады. Оған жануарларда тыныс алу және бөлу мүшелері, ал өсімдіктерде ескірген мүшелері мен бөліктері жауапты
Жануарлардағы зат алмасудың соңғы өнімдері
- Көмірқышқыл газы (CO₂)тыныс алу кезінде түзілетін газ, өкпе арқылы шығарылады
- Су (H₂O)зат алмасу нәтижесінде пайда болып, зәрмен, термен және тыныс алу кезінде бөлінеді
- Аммиак (NH₃)нәруыздардың ыдырауынан түзіледі, улы болғандықтан кей жануарларда мочевинаға немесе несеп қышқылына айналады
- Мочевина (несепнәр)сүтқоректілерде аммиак бауырда залалсызданып, зәрмен сыртқа шығады
- Несеп қышқылықұстар мен жорғалаушыларда негізгі азотты қалдық
- Тұздар және басқа қалдықтартермен немесе зәрмен шығарылады
Төмендегі зиянды қалдық заттарды және олардың ағзадан шығу жолдарын сәйкестендіріңіз:
Қалдық зат | Шығару мүшесі |
1. Көмірқышқыл газы | ___ A. Бүйрек |
2. Мочевина | ___B. Өкпе |
3. Су | ____C. Тері, бүйрек |
4. Артық тұздар | ____D. Тері |
Жауабы
1–B, 2–A, 3–C, 4–D
