§52. Эволюциялық ұғымдардың қалыптасуы және дамуы
Эволюцияның бірнеше анықтамасы бар:
1. Тірі ағзалардың тарихи дамуының қайтымсыз үдерісі.2. Биологиялық жүйелердің біртіндеп, артық немесе кем жетілуінің бағытталған үдерісі.
3. Тірі ағзалардың қарапайым (қарабайыр) формадан едәуір күрделі (жетілген) формаға баяу өзгеру үдерісі.
4. Тірі нысандардың ұзақ уақыт бойы жетілуі .
Дарвинге дейінге кезеңде биологияның дамуы.
Эволюционистердің маңызды ізбасары ретінде швед жаратылыс зерттеушісі Карл Линнейді (1707-1778) атауға болады. Ол тірі ағзаларды жүйеге келтірді. «Табиғат жүйесі» деген еңбегі (1735 ж.)
К. Линнейді дүниежүзіне танымал етті. Ол еңбекте өсімдіктер мен жануарларды жіктеудің негізгі қағидалары және олардың бағынатын жүйелік санаттарға: класс, отряд, туыс жөне түрлерге бөлінуі берілген.
Эволюционистердің маңызды ізбасары ретінде швед жаратылыс зерттеушісі Карл Линнейді (1707-1778) атауға болады. Ол тірі ағзаларды жүйеге келтірді. «Табиғат жүйесі» деген еңбегі (1735 ж.)
К. Линнейді дүниежүзіне танымал етті. Ол еңбекте өсімдіктер мен жануарларды жіктеудің негізгі қағидалары және олардың бағынатын жүйелік санаттарға: класс, отряд, туыс жөне түрлерге бөлінуі берілген.
К. Линнейдің негізгі ғылыми еңбектері:
1. Өз заманындағы өсімдіктер мен жануарлардың ең жақсы жүйеленімін жасады.
2. Бинарлы номенклатураны пайдаланып, сол кездегі терминологияны жеңілдетті: түрді белгілеу үшін зат есімді, туысты белгілеу үшін сын есімді қолданды.
3. «Түр» деген түсінікті ең кіші жүйелік бірлік ретінде анықтады.
4. Жүйеленімді жасау үшін ең бірінші түрдің морфологиялық критерийін жасады және қолданды, яғни жүйеленімдегі орны туралы сыртқы құрылысы бойынша анықтады.
5. Адамды адамтәрізді маймылға жатқызды.
6. Бағынышты 5 таксон немесе жүйелік санатты (класс, қатар, туыс, түр, түр тармағы) енгізді.
7 . Өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрін сипаттады.
1. Өз заманындағы өсімдіктер мен жануарлардың ең жақсы жүйеленімін жасады.
2. Бинарлы номенклатураны пайдаланып, сол кездегі терминологияны жеңілдетті: түрді белгілеу үшін зат есімді, туысты белгілеу үшін сын есімді қолданды.
3. «Түр» деген түсінікті ең кіші жүйелік бірлік ретінде анықтады.
4. Жүйеленімді жасау үшін ең бірінші түрдің морфологиялық критерийін жасады және қолданды, яғни жүйеленімдегі орны туралы сыртқы құрылысы бойынша анықтады.
5. Адамды адамтәрізді маймылға жатқызды.
6. Бағынышты 5 таксон немесе жүйелік санатты (класс, қатар, туыс, түр, түр тармағы) енгізді.
7 . Өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрін сипаттады.
Ж.Б. Ламарктың эволюциялық теориясы.
XVII ғасырда биологияда трансформизм деп аталған бағыт пайда болды. Трансформисттер тірі ағзалардың өзгеретініне, оның трансформацияланатынына сенді. Жан Батист Ламарк ең көрнекті трансформист болып саналады. Оның пікірі бойынша, жанды табиғат дүниесі өзгереді, ол жетіледі. Ж.Б. Ламарк барлық тірі ағзалар қоршаған орта әсерінен өзгереді деп дұрыс болжам жасады. Сонымен қатар ол алғашқы тұтас эволюциялық теорияны жасады. Оның «Зоология философиясы» деген еңбегі (1809 ж.) биологияда эволюциялық түсініктердің басым болу жолында маңызды саты болды
XVII ғасырда биологияда трансформизм деп аталған бағыт пайда болды. Трансформисттер тірі ағзалардың өзгеретініне, оның трансформацияланатынына сенді. Жан Батист Ламарк ең көрнекті трансформист болып саналады. Оның пікірі бойынша, жанды табиғат дүниесі өзгереді, ол жетіледі. Ж.Б. Ламарк барлық тірі ағзалар қоршаған орта әсерінен өзгереді деп дұрыс болжам жасады. Сонымен қатар ол алғашқы тұтас эволюциялық теорияны жасады. Оның «Зоология философиясы» деген еңбегі (1809 ж.) биологияда эволюциялық түсініктердің басым болу жолында маңызды саты болды
Тапсырма: Жағдаятты талдау
Алина мен Санжар биология сабағында эволюция туралы оқып отыр. Санжар:
— Дарвиннің теориясы дұрыс па? Біз маймылдан пайда болсақ, неге қазір маймылдар адамға айналмайды? — деп сұрады.
Алина бұл сұраққа жауап бергісі келді, бірақ нақты түсіндіріп бере алмады.
Сұрақтар:
Тапсырма 2: Өмірмен байланыстыру
"Эволюция қағидаларын білу медицина мен ауыл шаруашылығында қалай қолданылады?"
Алина мен Санжар биология сабағында эволюция туралы оқып отыр. Санжар:
— Дарвиннің теориясы дұрыс па? Біз маймылдан пайда болсақ, неге қазір маймылдар адамға айналмайды? — деп сұрады.
Алина бұл сұраққа жауап бергісі келді, бірақ нақты түсіндіріп бере алмады.
Сұрақтар:
- Санжардың сұрағына қалай дұрыс жауап беруге болады?
- Эволюция үдерісі бірден жүре ме, әлде ұзақ уақытты қажет ете ме?
- Дарвиннің эволюциялық теориясы қандай негізгі қағидаларға негізделген?
Тапсырма 2: Өмірмен байланыстыру
"Эволюция қағидаларын білу медицина мен ауыл шаруашылығында қалай қолданылады?"
