§14. Ұлпалар, мүшелер және мүшелер жүйесі

ҰЛПА ДЕГЕН НЕ?
Көпжасушалы организмдердің жасушаларынан ұлпалар түзіледі.

Ұлпа - шығу тегі, құрылысы мен қызметі бірдей жасушалар тобы. Өсімдіктерде ұлпаның алты типін ажыратады: түзуші, негізгі, жабындық, өткізгіш, бөліп шығарушы және тіректік .
ӨСІМДІК ҰЛПАЛАРЫ

  • ТҮЗУШІ ҰЛПА

    тамыр ұшы мен өркен ұшында орналасатын жасушалардан тұрады. Бұл жасушалар үнемі бөлініп, жаңа жасушалар түзеді, нәтижесінде өсімдік өсіп дамиды. Түзуші ұлпаларға сабақта орналасқан камбий жатады. Оның жасушаларының бөлінуі нәтижесінде сабақ жуандап өседі.

  • НЕГІЗГІ ҰЛПА

    фотосинтездеуші және қор жинаушы ұлпалардан тұрады. Фотосинтездеуші ұлпалар жасуша қабықшасы жұқа тірі жасушалар жиынтығынан тұрады, олардың цитоплазмасында көп мөлшерде хлоропластар болады. Бұл ұлпалардың негізгі қызметі - фотосинтез процесіне қатысу.

  • ТІРЕКТІК ҰЛПА

    ұлпалар өсімдік мүшелеріне беріктік қасиет береді. Олар қабықшасы қалың жасушалардан тұрады. Олардан жаңғақ пен емен жаңғағы қабықшасы, алхоры, өрік сүйектері түзіледі. Мұнда жасушалар тұтас қатты ұлпа түзеді.

  • ӨТКІЗГІШ ҰЛПА

    суда еріген минералды заттарды тамырдан өсімдіктің жер беті бөліктеріне және органикалық заттардың жапы-рақтан басқа мүшелерге жеткізілуіне жауапты. Бұл қызметті сүрек түтіктері мен тіннің сүзгі тәрізді түтіктері аткарады.

  • БӨЛІП ШЫҒАРУШЫ ҰЛПА

    Бөліп шығарушы ұлпаларга шайыр жолдары, шірнелік, сүт жолдары жатады.

  • ЖАБЫНДЫҚ ҰЛПА

    Тіректік немесе механикалық ұлпалар өсімдік мүшелеріне беріктік қасиет береді. Олар кабыкшасы калың жасушалардан тұрады. Олардан жаңғақ пен емен жаңғағы қабықшасы, алхоры, өрік сүйектері түзіледі. Мұнда жасушалар тұтас қатты ұлпа түзеді.
    • Ұлпалардан мүшелер түзіледі. Мүшенің денеде тұракты орны, белгілі кұрылысы бар және нақты қызмет атқарады.
    • Әдетте, мүшені бірнеше ұлпалар жиынтығы кұрайды, бірақ олардың біреуі ғана оның маңызды, басты қызметін аткарады.
    • Мүше тұтас организмнің бөлігі болып табылады, ол организмнен тыс жұмыс істей алмайды.
    • Өсімдік мынадай мүшелерден тұрады: тамыр, сабақ, жапырак, гүл.
    • Жануарлардың мүшелері: жүрек, бүйрек, өкпе, қарын және т.б.





Жануарларда ұлпаның төрт түрі болады: эпителий, жүйке, бұлшықет, дәнекер.
    1. Эпителий ұлпасының жасушалары бір-бірімен тығыз байланысқан, олар теріде, мүшелердің ішкі қабырғаларында қорғаныш қабатын түзеді.
    2. Жүйке ұлпасы нейрондардан тұрады, олар ми мен жұлынның қызметін қамтамасыз етеді.
    1. Бұлшықет ұлпасы ішкі мүшелердің қызметі мен организмнің кеңістікте қозғалуын қамтамасыз ететін дене бұлшықеттерін түзеді.
    2. Дәнекер ұлпалары тіректік, беріктік қасиет беріп, оттек пен қоректік заттарды тасымалдайды, оларға қан, лимфа, шеміршек, буын, сүйек жатады.



«Қатені тап»
Төменде берілген сөйлемдерден қате табыңыз және дұрыстаңыз:
  1. «Асқазан – тыныс алу жүйесінің мүшесі»
  2. «Жүйке ұлпасы – зат алмасу процесін жүргізеді»
  3. «Тері тек дәнекер ұлпасынан тұрады»
Made on
Tilda