28-тақырып.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖЕР ҚОЙНАУЫ БАЙЛЫҚТАРЫ
Белгілі бір тау жыныстарына (кен орны) байланысты пайдалы қазбалардың таралу аймағын пайдалы қазбалар алабы дейміз. Бір немесе бірнеше геологиялық жыныстардан жинақталған минералды шикізаттар бір жерге шоғырланып орналасса, оны пайдалы қазбалардың кен орны дейміз.
ПАЙДАЛЫ ҚАЗБАЛАР

  • Шөгінді пайдалы қазбалар (көмір, мұнай, газ, әктас, фосфорит және т.б.) жазықтарда және олармен шектескен тау баурайларында кездеседі.

  • Кенді (магмалық) пайдалы қазбалар (темір, мыс, алюминий, алтын және т.б.) – қатпарлы аймақтарда, ежелгі жыныстардың жер бетіне жақын орналасқан тұстарында болады.

  • Мәрмәр, тақтатас және т.б. метаморфты тау жыныстары таулы аймақтарда орналасады.
Көмір
Басты көмір кен орындары Орталық Қазақстанда орналасқан. Ең танымалы – Қарағанды көмір бассейні. Маңызы жағынан екінші тұрғаны – Екібастұз көмір бассейні, ол Қазақстанның солтүстік-шығысында орналасқан. Республикамызда барлығы 300-ден астам кен орны табылған. Бүгінде 10 көмір бассейні игеріліп жатыр.
Темір
Қазақстандағы темір кен орындары солтүстікте шоғырланған. Темір қоры бойынша ең алыбы әрі ең жақсы дамығаны – Қашар және Соколов-Сарыбай кеніштері.
Марганец
Қазақстанның марганец ресурстары орталық облыстарда өндіріледі. Ең ірілері ретінде Атасу және Жезді кеніштері мойындалған. Марганец темірмен араластырып, берік болат алу үшін, сондай-ақ құрғақ батареяларда және шыны өндірісінде пайдаланылады.
Никель
Никельдің негізгі массасы Республиканың батысындағы Мұғалжар тауларында өндіріледі. Орталық және солтүстік аудандарда геологтер белсенді түрде игеріп жатқан 50-ге жуық бай кеніш бар. Никель монеталар, әшекейлер және үй тұрмысына арналған берік металл заттар жасауда да пайдаланылады. Сондай-ақ ол жоғары температураға төзімді қорытпалар алу үшін өндірісте кеңінен қолданылады.
Алтын
Алтын Қазақстанда 200-ге жуық кен орнынан табылған. Олар, негізінен, еліміздің шығысы мен солтүстік-батысында. Сондай-ақ Орталық Қазақстан мен еліміздің солтүстік-шығысында шағын кеніштер бар.
Мыс
Қазақстанның мыс кен орындары бүкіл әлемге әйгілі. Мыс рудасының 92 %-ы шетелге экспортталады. Ең бай кен өндіру орындары республиканың орталық бөлігінде, Жезқазған маңында шоғырланған.
1. Қазақстанның жер қойнауындағы пайдалы қазбаларға не жатады?
A) Тек қатты заттар
B) Су ғана
C) Қатты, сұйық және газ тәрізді заттар
D) Ормандар мен жайылымдар

2. Қазақстанда ең көп таралған пайдалы қазбалар қатарына қайсысы жатады?
A) Мұнай мен газ
B) Алтын мен күміс
C) Темір және көмір
D) Барлық жауаптар дұрыс

3. Жер қойнауындағы пайдалы қазбаларды игеру үшін ең алдымен не қажет?
A) Қарапайым техника
B) Геологиялық барлау жұмыстары
C) Кеніштерді қазу
D) Туристік сапарлар

4. Қазақстанның қай өңірі мұнай-газ өндіруімен танымал?
A) Солтүстік Қазақстан
B) Маңғыстау мен Атырау облыстары
C) Шығыс Қазақстан
D) Алматы облысы

5. Жер қойнауын қорғаудың басты мақсаты қандай?
A) Көбірек пайдалы қазба алу
B) Табиғатты сақтау және тиімді пайдалану
C) Қазбаларды тек экспорттау
D) Кен орындарын игермеу

Қазақстанда аса маңызды минералдық шикізат түрлерінің бәрі дерлік бар. Еліміздің жер койнауынан Менделеев кестесіндегі 105 элементтің, оның 70-інің мол қоры барланған және 60-тан астамы өндіріледі. 6 мыңға жуық пайдалы қазбалар кен орындары ашылған.


Республика дүние жүзінде уран, хром және марганец қоры жөнінен - екінші орында, мырыш, молибден, корғасын, мыс, вольфрам және алтын корынан - алғашкы бестікте, ал мұнай, темір және калайы қорынан - алғашкы он орынның біріне ие.


Қазақстан Еуразия бойынша хром қорынан ең бай ел, ал марганец қорынан бүкіл ТМД-да басым ел. Алтын корынан Қазақстан дүние жүзі бойынша 5-орында, ал ТМД бойынша Ресей мен Өзбекстаннан кейінгі 3-орында. ТМД көлеміндегі мыс пен қорғасын корының жартысынан астамы, мырыштың 70%-ынан астамы Қазақстанда шоғырланған.

Made on
Tilda